Rianxo, xeiteiro xeitoso.

Xeito. A palabra en si mesma, rexistra na RAG ata 9 acepcións diferentes, amosándose bastante versátil para usala no noso vocabulario. Pero o ámbito no cal queremos falar neste artigo vai estar ca súa relación co mar. Así na súa novena e última acepción a RAG define a palabra da seguinte maneira:

-Xeito, Arte de pesca que consiste nunha rede longa que se estende e se deixa durante horas para que a sardiña que se despraza co cambio de marea malle nela. A esta definición deberíaselle de engadir o adxectivo de artesanal e sostible. Artesanal porque practicamente non se usan medios mecánicos no seu proceso. Sostible porque é unha arte que co seu método non esquilma a poboación das especies as cales destina a súa labor.

Representación e esquema da arte do xeito.

As principais zonas de uso deste arte son as augas das nosas rías. Concretamente a actividade centrábase máis nas Rias Baixas, a de Vigo e a de Arousa. Co paso do tempo este arte artesanal e considerada dende sempre humilde, foi perdendo presenza a medida que o número de embarcacións que se adicaban a traballar con ela se reducían. O traballo nas dornas de catro e cinco mariñeiros foi deixando sitio as novas embarcacións con motor. Aínda que o traballo físico se aliviaba, os mariñeiros foron cambiando a outras artes que lles ofrecían maior rentabilidade. Con todo iso, non se debe dar a esquecemento que o seu traballo dou mantemento a innumerables familias do litoral galego en tempos pasados.

Atraque no porto rianxeiro un bo día de pesca. Tempos de abundancia. (Cedida por Historia de Rianxo)

Por proximidade, podo dicir que Rianxo foi un deses pobos nos que o xeito foi moi relevante, aínda que a día de hoxe esa relevancia perdeu terreo. A diversificación laboral no mar e na terra contrarrestou a importancia económica deste arte artesanal, mais aínda así,  segue sendo moi representativo o xeito nesta vila da Ria de Arousa.

Esta vinculación tanto histórica como laboral reivindicouse cando no Decembro do 2014, unha delegación integrada polos patróns maiores das confrarías de Rianxo, Redondela, Cangas, A Pobra, ‘xeiteiros’ de Rianxo, Cambados, A Illa, Moaña e Redondela xunto co alcalde de Rianxo para expoñer as particularidades de este tipo de pesca e reclamar a súa non prohibición ante un decreto promulgado en Marzo do 2014 donde se prohibían as artes de pesca de deriva. Finalmente os traxeados de Bruselas, que só pisaron o mar na praia, viron o peixe no prato ou en acuarios e as redes que máis usaron foron as eléctricas, as inalámbricas e as sociais, entenderon o que era o Xeito, e retirárona desa prohibición.

Amañando redes do xeito no muelle pequeno de Rianxo.

Gracias a isto, a partires da primavera pódese seguir vendo os barcos e lanchas xeiteiras saír do porto ca caída do sol dispostos a largar as redes nas augas da Ría. Noutros tempos pasados estas redes alfombraban as beirarrúas e zonas do porto mentres que mans mañosas equipadas de navallas, agullas e fío amañaban os desperfectos causados nelas. Estas imaxes quedáronse no recordo salvo algún flash esporádico actual que aparece polo recheo. E co tempo a ver quen o fai, porque os áxiles dedos da actualidade operan máis nas redes co smartphone que ca agulla. Mais aínda se pode captar esa imaxe extinta. Quedan as máns expertas de Jesús Varela, e de vez en cando Luís “Orella” faise ver no soportal da súa casa amañando algunha rede. Polo que quen queira aprender o oficio e contar uns contos ten aí bos mestres.

“Do axexo” ou “da lusada”.

As embarcación soen traballar con este arte en dúas franxas diferentes cada xornada. No solpor e ó amencer, horarios nos cales as xoubiñas, sardiñas e bocartes enmallan mellor nas redes. Segundo se capturen ó solpor ou ó amencer vanselle chamar xoubiñas do axexo ou xoubiñas da lusada. A mesma especie, pero con adxetivo distinto. A diferencia non vai radicar tan só por seren collidas ó solpor ou ó amencer, si non que tamén radica na calidade do propio peixe. Ou iso dín as expertas verbas dos mariñeiros. Son máis veneradas as da lusada , polo simple feito que a esa hora teñen o intestino valeiro. Efectivamente señores, vese que a súa hora bífidus actúa co madrugador café mañanero. Esta teoría ten as súas bases na sabedoría popular, e esas cousiñas teñen a súa sapiencia e seu romanticismo.

Pero ben, despois de consultar a Bióloga Mariña María Calvo, dinos que nin todas as sardiñas comen a mesma hora, nin todas senten a chamada da natureza a mesma hora, cual humano andante. De maneira que unha vez máis o científico desmonta o mito popular. Pero dou por seguro que os rianxeiros seguirán pedíndolle a peixeira as xoubas da lusada antes que as do asexo.

De Rianxo Rianxo.

-¿Son de Rianxo as sardiñas e as xoubiñas?

-¡¡Sonche, sonche!!. ¡¡De Rianxo Rianxo!!.

A dobre afirmación non dá lugar a dúbidas. E si lle mete outro Rianxo, xa @ pos como herdeir@ no teu testamento. Así somos os Galegos.

Efectivamente, as de Rianxo son as auténticas. As referentes, e si é así, algún motivo haberá. Aparte do arraigo histórico, son incomparables nas súas cualidades organolépticas. O sabor e a textura é incomparable cas que se capturan ás aforas da ría e non teñen parangón cás capturadas en augas mediterráneas.

A escama fina que as viste como si fosen cabareteiras con traxe luminoso de lentexoulas prateadas é sinal inconfundible das sardiñas e xoubas Rianxeiras. Que aparezan sen parte da cabeza, rota ó quitalas da rede na que mallan, santo e seña que son do xeito. Ás augas calmas da ría fan que poidan coller un maior aporte de graxa, que levará a que teñan unha intensidade de sabor máis elevada e unha mantecosidade nas súas carnes sobresaínte. Por iso mollan o pan.

Asadas, fritas, en empanada de millo, en empanada de trigo, guisadas, escabechadas, en caldeirada, recheas, en conserva…Receitario amplo para desfrutar destes  manxares.

Predilección teño polas xoubiñas fritas. Sen tonterías.Previo paso por fariña, fritura en bo aceite, arrimarlle uns cachelos, uns pementos de Padrón, bo pan galego e gañarás por goleada.  ¡Ala bin! ¡ala ban. ¡Ala bin bon ban!.

Tampouco deixo atrás as empanadas de trigo, de xoubiñas ou sardiñas, pero hai que ser destros no amasado e na zaragallada. Sen dúbida algunha mamá Concha fai boa alquimia neste tema.

Tamén bocareos trae o xeito, así que invertir unhas horas para desespiñalos e facelos a vinagreta, ou aliñalos con bo AOVE e un pouquiño de allo e pirixel picadiño é bo negocio . Despois desfrútaos acompañados de uns pementos asados o frescor de unha noite de verán.

E si queres ser un master chef da cociña para flipar ós colegas, prepárate os teus lomos desespiñados de sardiña, cúraos en sal durante uns minutos, lávaos ben e consérvaos cubertos de aceite no frigorífico. Con unha rebanda de bo pan torrada no forno, uns pementos de padrón e un aceite afumado prepara a venerada tosta de San Xoán  de Iago Castrillón. Encheraste de orgullo e satisfacción.

Agora ben, que non pase o verán sen facer unha fogueira de carosos e manchar a parrilla con sardiñas ou xoubas. ¡E non me sexas tiquis miquis! Príngate os dedos ca graxa que desprenden os peixiños mentres os apoias en un cacho de pan de broa.

Que máis dicir, pois que non se perda este arte que nos trae das rías estes manxares únicos. Os afortunados que dispomos deles todos os días quizais non lle outorguemos todo o valor que ten, pero dígovos por experiencia, que son tesouros que non deixa indiferente a quen os proba aínda tendo moito percorrido no mundo da gastronomía.

Ai Rianxo Rianxo pájaro pinto,
a janansia do peixe xa se vai indo,
xa se vai indo Rianxo, xa se marchou,
ai Rianxo Rianxo quen a levou.

Comedere, Xuño de 2018